چهارشنبه 21 آذر 1397 _
  امروز
چهارشنبه
آذر 1397
21
قمری:05 ربيع الثاني 1440

میلادی:12 دسامبر 2018
 
اوقات شرعی
 
 گلبرگ های شهروندی 2

پندآموزی از درگذشتگان:
رفتن به گورستان و اندیشیدن درباره ی فرجام کار، انسان را متوجه سرنوشت آینده ی خود می کند و با اندکی تأمل، پی می برد که دوران خوشی ها و ناخوشی ها به سرعت ابر و باد در گذر است. باری، آن چه انسان را به سعادت و سربلندی می رساند، اعمال نیک اوست. پس نیکوست که از گذر ایام و سرگذشت مسافرانی که به سرای آخرت شتافته اند، عبرت گیریم و خود را برای این سفر خطیر آماده کنیم. پیامبر گرامی اسلام درباره ی اهمیت پندآموزی از درگذشته گان می فرمایند:

اِطَّلِعْ فِی الْقُبُورِ وَ اعْتَبِرْ بِالنُّشُورِ.

در قبرها بنگر و از روز رستاخیر پند بگیر.

اظهار نکردن فقر:
بیشتر مردم بر اساس ظواهر قضاوت می کنند؛ یعنی به محض این که دریافتند کسی از نظر مالی، وضعیت خوبی ندارد، به تصور این که مبادا روزی از او توقع و انتظاری داشته باشد، از او کناره می گیرند. در این حالت، برای شخص فقیر هم پای دیگران احترام قایل نمی شوند و حتی حاضر نیستند به سخنان منطقی و با ارزش او به اندازه ی سخنان پوچ و بی ارزش افراد توانگر گوش فرا دهند. با این وجود شایسته است انسان، با عزت نفس و خویشتن داری در نزد هر کس و ناکس، فقر و نداری خود را اظهار نکند تا شخصیت او تخریب نشود. البته در شرایط اضطراری، انسان باید نیازمندی های خود را به دیگران بگوید تا بر اساس دستورات انسان دوستانه ی اسلام، نیاز او برطرف شود. پیامبر گرامی اسلام درباره ی حفظ آبرو و خویشتن داری می فرمایند:

مَنْ تَفَاقَرَ اِفْتَقَرَ.

هر کس خود را فقیر نشان دهد، فقیر خواهد شد.

کوچک نشمردن دیگران:
یکی از بدترین صفاتی که ممکن است در انسان وجود داشته باشد، این است که گاهی برای آن که خود را بزرگ جلوه دهد، دیگران را کوچک تر از آن چه هستند، نشان می دهد. در حقیقت، افراد فرومایه، برای پوشاندن جهل و نادانی خود، می کوشند مقام دیگران را پایین بیاورند تا احساس خود بزرگ بینی خودشان ارضا شود. البته آن چه به دست می آورند، چیزی نیست که منتظر آن بوده اند؛ زیرا مردم، سره را از ناسره و حقیقت را از دروغ باز می شناسند. در این حالت، ماهیت او نزد دیگران آشکار می شود، گرچه دیدگاه او چیز دیگری باشد. حضرت محمد صلی الله علیه و آله در این باره چه زیبا فرموده اند:

اَذَلُّ النّاسِ مَنْ اَهانَ النّاسَ.

خوارترین مردم کسی است که مردم را خوار شمارد.

اظهارنظر آگاهانه:
یکی از صفات ناپسند این است که انسان بدون علم و اطلاع درباره ی موضوعی اظهار نظر کند. این امرممکن است برای فرد، خانوده و جامعه، زیان های جبران ناپذیری به بار آورد. ممکن است انسان به دلیل سادگی یا کم تجربه بودن، به سخن فردی گوش فرا دهد و عواقب جبران ناپذیری متوجه او شود، یا در یک مسأله ی مهم اجتماعی، با تن در دادن به سخن شخص ناوارد، مصالح هزاران نفر را به خطر اندازد. بر این اساس پیامبر گرامی اسلام می فرمایند:

اَعْظَمُ النّاسِ قَدْرَا مَنْ تَرَکَ مالا یَعْنِیه.

عالی قدرترین مردم کسی است که در آن چه به او مربوط نیست، دخالت نکند.

به انجام رساندن کارها:
برخی عادت کرده اند که کارهای خود را نیمه تمام بگذارند و پیش از اتمام یک کار، به کار دیگری بپردازند. آشکار است که در این صورت، انسان نمی تواند از کارهای نیمه تمام بهره برداری کند. از آن گذشته، وقتی انسان نتوانست در کاری موفقیت به دست آورد، آسیب روحی می بیند و در نهایت سست اراده خواهد شد؛ زیرا هر بار که نتواند کار خود را به انجام برساند، زمینه ی تازه ای برای ضعف اراده در او پدید می آید. رسول اکرم صلی الله علیه و آله در توصیه به این مهم می فرمایند:

یُحِبَّ اللّه ُ العامِلَ اِذا عَمِلَ اَنْ یَحْسُنَ.

خداونددوست دارد که انسان وقتی کاری انجام می دهد، آن را کامل کند.

خوش رفتاری با مردم:
حس خلق از راه های جلب محبت دیگران است. خوش رفتاری، اکسیری است که دل ها را به هم پیوند می زند و کارهای به ظاهر ناشدنی را ممکن می سازد. خداوند رحیم به پیامبر اسلام اعلام می دارد که اگر تو فردی خشن و بداخلاق بودی، همگان از پیرامونت پراکنده می شدند. باری، راز موفقیت پیامبر گرامی اسلام، برخورداری از اخلاق نیکو بود و همین عامل سبب شد مردم گروه گروه به ایشان بپیوندند و دین مبین اسلام در همه جا گسترش یابد. پیامبر اسلام می فرمایند:

اَحَبُّ عِبادِاللّه ِ اِلَی اللّه ِ اَحْسَنَهُمْ خُلْقَا.

بهترین بندگان خداوند، خوش اخلاق ترین آن هاست.

خیرخواهی:
انسان مسلمان خود را در غم و شادی دیگران شریک می داند؛ یعنی آن چه را برای خود می خواهد، برای دیگران نیز خواهان است و آن چه را برای خود آرزو می کند، برای دیگران نیز آرزومند است. در این حال، اگر موفقیت و کمالی نصیب دیگران شود، لذت می برد و این، اوج خیرخواهی است. مسلمانان عضو خانواده ی بزرگ اسلامی اند و باید در غم و شادی یکدیگر شریک باشند. پس بکوشیم به فرمایش رسول اکرم صلی الله علیه و آله جامه ی عمل بپوشانیم و چنین احساسی را در خویشتن خویش پدید آوریم، آن جا که می فرمایند:

اَحْبَبَ لِلنّاسِ ما تُحِبُّ لِنَفْسِکَ.

آن چه برای خود می پسندی، برای دیگران نیز بخواه.

آینده نگری در کار:
باید پیش از انجام هر کاری، سود و زیان مادی و معنوی آن راسنجید و با مقایسه دریافت که آیا انجام آن کار به سود و صلاح می باشد یا خیر؟ کسانی که در زندگی این چنین محاسبه ای را مد نظر قرار دهند، نه تنها پشیمان نخواهندشد، بلکه همیشه از نتیجه ی کار راضی و خوشنودند. در حقیقت، هر کار سنجیده و حساب شده ای به کام یابی بسیار نزدیک است. پس، یکی از راه های موفقیت در زندگی این است که انسان جوانب هر کاری را بسنجد و زیان و نفع آن را بررسی کند. پیامبر گرامی اسلام می فرمایند:

اِذا اَرَدْتَ اَنْ تَفْعَلَ اَمْرا فَتَدَبَّرْ عاقِبَتَهُ فَاِنْ کَانَ خَیْرَا فَاَمْضِهِ وَ اَنْ کَانَ شَرَّا فَانْتَهِ.

هرگاه خواستی کاری انجام دهی، درباره ی نتیجه اش بیاندیش؛ اگر نتیجه نیک است، انجام بده و اگر بد است، از انجام آن پرهیز کن.

مبارزه با هوای نفس:
به هر میزان که انسان خواهان امیال نفسانی باشد، به همان اندازه، از نیروی عقل و اراده فاصله می گیرد. آدمی به دلیل افراط در هواپرستی، سست اراده و بی اختیار می شود، و همه ی فضایل انسانی را از دست می دهد. از نظر اسلام، منشأ همه ی گناهان، پیروی بی چون و چرا از هوای نفس است و پرهیزگار کسی است که از دام هوا و هوس رهیده باشد. پیامبر گرامی اسلام، هوسْ گریزان را از شجاعان امت خویش برشمرده و فرموده اند:

اَشْجَعُ النّاسِ مَنْ غَلَبَ هَواهُ.

شجاع ترین مردم کسی است که بر خواسته های نفسانی چیره شود.

شتاب در توبه:
کاروان مرگ بی خبر به سراغ ما می آید. همیشه بیماری، مقدمه ی مرگ نیست. چه بسا حوادث و تصادف های گوناگون به انسان مهلت نمی دهد تا چشمان باز خود را ببندد یا چشمان بسته اش را باز بگشاید. پس چرا اکنون که فرصت باقی است، از گذشته های خود باز نگردیم و ره به سوی سلامت و سعادت نسپاریم تا رحمت بی منتهای الهی شامل حال مان شود. پیامبر گرامی اسلام در هشداری ارزنده می فرمایند:

تُوبُوا اِلی رَبِّکُمْ مِنْ قَبْلِ اَنْ تَمُوتُوا...

پیش از آن که مرگ تان فرا رسد، به سوی خدای خود توبه کنید.

دنیاگریزی:
علاقه مندی و دل بستگی بیش از اندازه به امور فانی، رویه ی عاقلان نیک اندیش نیست. فضایل معنوی و اخلاقی انسان دل بسته به دنیا در معرض خطر است؛ زیرابه تدریج، تعلق های دنیوی در او ریشه می دواند و چنان پابند مادیات می شود که اگر در حادثه ای، مقام یا دارایی خود را از دست بدهد، از نظر جسمی و روحی بسیار زیان می بیند. چنین فردی، متاع ناچیز دنیوی را بر نعمت های با ارزش اخروی ترجیح می دهد و همه ی سعی و تلاش او در این مسیر خلاصه می شود. پیامبر گرامی اسلام در بیانی ارزش مند می فرمایند:

حُبُّ الدُّنیا رَأْسُ کُلّ خَطیئَةٍ.

دنیا دوستی منشأ همه ی گناهان است.

صله ی رحم:
اسلام بر دیدار و رسیدگی به حال خویشاوندان بسیار تأکید کرده است. این امر، محبت و دوستی را بین اقوام و خانواده ها پدید می آورد و سبب می شود آنان در گاه گرفتاری، با انگیزه ی بیشتری به یاری یکدیگر بشتابند. البته بایدکوشید این دیدارها، به محفلی برای بدگویی وغیبت دیگران تبدیل نشود. این ملاقات ها زمانی سودمند است که با بحث های مفید وآگاهی دادن به یکدیگر همراه باشد. پیامبر گرامی اسلام نیز برای دیدار و رسیدگی به خویشاوندان، اهمیت بسیاری قایل بودند. ایشان می فرمایند:

لایَدْخُلُ الْجَنَّةَ قاطِعُ رَحِمٍ.

قطع کننده ی صله ی رحم وارد بهشت نخواهد شد.

خوش قلبی:
خوش قلب کسی است که می کوشد از هیچ کس کینه و کدورتی به دل راه ندهد. وی از خوشحالی دیگران، شادمان و از بدحالی آنان، اندوهگین می شود. خود را از هم نوعان جدا نمی داند و در فراز و نشیب ها در کنار آنان، احساس آرامش می کند. این ویژگی، نشانه ی پاکی روح و رشد و کمال مقام انسانیت اوست. بعضی افراد گاهی پا را فراتر نهاده و حتی بدی ها را با خوبی پاسخ می گویند. چنین برخوردسازنده ای در سیره ی پیامبر گرامی اسلام دیده می شود. ایشان می فرمایند:

مَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ صالِحٌ تَحُنَّ اللّه ُ عَلَیْهُ.

خداوند مشتاق کسی است که قلبی نیکو دارد.

مردم آزاری:
مردم آزاری در اجتماع نمودهای گوناگونی دارد. برای مثال، همسایه ای با بی مبالاتی و سر و صدای زیاد، کارمندی با بی پاسخ گذاشتن خواسته ی ارباب رجوع، راننده ای بابوق های ممتد و بی جا و نیز دیگران با صدها کردار خلاف و دور از نزاکت، سبب رنجش خاطر اطرافیان می شوند و از آن بدتر این که، در برابر اعتراض، خود را بی گناه و حتی صاحب حق می دانند. آیا پسندیده است که آسایش و آرامش دیگران را به هم بریزیم و خود را بی گناه نیز بدانیم؟ پیامبر گرامی اسلام در نکوهش این عمل ناپسند می فرمایند:

کُلُ مُوذٍ فی النّار.

هر آزارگری در جهنم است.

مدارا با مردم:
برخی می پندارند که خواسته های آنان باید همواره بی کم و کاست انجام می شود. از این رو، انتظار دارند تا دیگران به بهترین وجه ممکن، به کمک آنان بشتابند و زمانی هم که به مطلوب نمی رسند، دیگران را مقصر می دانند و به ناسازگاری و بداخلاقی با آنان می پردازند. بعضی نیز روح گذشت و بخشش ندارند و کوچک ترین لغزش دیگران را با شدیدترین راه حل ممکن، مجازات می کنند. اینان بسیار خودخواهند و از مردم، توقع زیادی دارند. اینان با چنین روحیه ای، پایگاه خود را در میان مردم از دست می دهند و به زیان های جبران ناپذیر دچار می شوند. حضرت رسول در توصیه به مدارا با هم نوعان می فرمایند:

اَعْقَلُ الناسِ أَشَدُّهُمْ مُداراةً لِلنّاسِ.

خردمندترین مردم کسی است که با مردم بیشتر مدارا کند.

پشتکار:
بعضی افراد با این که از هوش و استعداد کافی برخوردارند و زمینه های رشد و تعالی نیز برای آنان فراهم است، ولی پیشرفت چندانی ندارند. این ناکامی بیشتر به دلیل نداشتن همت و پشتکار کافی است. در مقابل، افراد بی استعدادی را می بینیم که با پشتکار و تلاش و پی گیری همه جانبه به بهترین موفقیت ها نایل می شوند. باری، آدمی با پشتکار می تواند بسیاری از ضعف ها و ناتوانی های خود را جبران کند و به پیروزی های عالی دست یابد. رسول گرامی اسلام در تشویق به پی گیری و تلاش می فرمایند:

مَنْ یُدِمْ قَرْعَ الْبابِ یُوشکَ أَنْ یُفْتَحَ لَهُ.

هر کس به کوفتن در ادامه دهد، در را به سوی او بگشایند.

تظاهر به گناه:
گناهی که انسان آشکارا و در حضور دیگران مرتکب می شود، مستوجب مجازات بیشتری خواهد بود؛ زیرا این کار به معنای بااهمیت دانستن دستورهای الهی و پشت پا زدن به آن هاست. تظاهر به گناه، حیا و عفت عمومی را خدشه دار می کند و سبب می شود تا دیگران برای انجام گناه گستاخ شوند. در نتیجه، میزان گناه و فساد در جامعه افزایش می یابد و محیط پاک و سالم جامعه ی اسلامی آلوده می شود. پیامبر گرامی درباره ی نکوهش این ناهنجاری می فرمایند:

کُلُّ اُمَّتی مُعافی إِلاّ الْمُجاهِرینَ.

همه ی امّت من بخشیده خواهند شد مگر تظاهر کنندگان به گناه.

حل اختلاف:
رفع اختلاف، از بهترین اعمالی است که مورد رضای خداوند و مخلوقات است. این اختلاف ها ممکن است در سطح خانواده به وجود آید، که اگر ریشه دار شود، سبب از بین رفتن بنیان های خانوادگی می گردد. چنان چه اختلاف در سطح اجتماع باشد، ضرر و زیان های آن به مراتب بیشتر است. البته گاهی، طرفین دعوا، از کرده ی خود پشیمان می شوند و انتظار دارند کسی با میان جی گری، آنان را آشتی دهد و محبت و مودّت پیشین را به آنان بازگرداند. رسول گرامی اسلام در این باره می فرمایند:

أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ إِصْلاحُ ذاتِ الْبَیْنِ.

بهترین صدقه، اصلاح و آشتی میان دو نفر است.

راهنمایی:
از کارهای پسندیده آن است که ره گم کردگان را به راه راست هدایت کنیم تا به مقصد برسند. در یک قیاس کوچک می توان گفت گاهی به افرادی که مسافر و غریبه اند برمی خوریم که کوچه ها و خیابان های شهر ما را نمی شناسند. ما وظیفه داریم تا آنان را به مقصد راهنمایی کنیم؛ زیرا عملی پسندیده و ارزش مند است. هم چنین گاهی افرادی هستند که راه را از چاه باز نمی شناسند و گمراه اند. در این جا نیز انسان مشفق و خیرخواه می کوشد تا راه راست را به او باز شناساند و او را به سوی جاده ی سلامت و سعادت رهنمون شود. پیامبر گرامی اسلام درباره ی هدایت ره جویان می فرمایند:

... ارشادُکَ الرَّجُلَ فی ارضِ الضَّلَلِ لَکَ صَدَقَةٌ...

راهنمایی کسی که راه را گم کرده است، صدقه است.

عزت نفس:
برخی نیازمندان چون طبع بلند دارند، همواره می کوشند خود را بی نیاز نشان دهند و به اصطلاح «با سیلی صورت خود را سرخ نگه دارند». در مقابل، به افرادی برمی خوریم که با داشتن رفاه و برخورداری از امکانات مالی، هم چنان دست نیاز به سوی این و آن دراز می کنند. اینان، فرومایه گانی هستند که به آسانی، عزّت نفس خود را از دست می دهند و دین و شخصیت خود را می فروشند. آیین اسلام به پیروانش دستور می دهد که هیچ گاه شخصیت والای خود را به بهای ناچیز نفروشند و برای به دست آوردن نیازهای مادی خویش، به سوی این و آن دست دراز نکنند. پیامبر عظیم الشأن اسلام می فرمایند:

إِسْتَغْنُوا عَنْ النّاسِ وَ لَوْ بِشْوَصِ السِّواکِ.

از مردم بی نیاز باشید و از آنان، یک قطعه چوب مسواک هم نخواهید.

حفظ آبرو:
بارها دیده یا شنیده ایم که افرادی، با ایثار و گذشت، آبروداری کرده و نمی گذارند آبروی دیگران بریزد. در نتیجه، پیش وجدان خویش و خلق خدا سرافراز شده اند. از سوی دیگر می بینیم برخی افراد، به دلیل مسایل کم اهمیت و بی ارزش، آبرو و حیثیت دیگران را از بین می برند. گاهی این آبروریزی چنان سنگین است که فرد ناگزیر می شود شهر و کاشانه ی خود را ترک کند و به جایی پناه ببرد که کسی او را نمی شناسد. پیامبر اسلام، حفظ آبروی مسلمان را واجب می دانند و می فرمایند:

أَرْبَی الرِّبا شَتْمُ الاَْعراضِ...

بدترین ربا ناسزایی است که نسبت به آبروی مردم گفته شود...

تحقیر نکردن دیگران:
هر انسانی برای خود احترام قایل است و هرگز نمی خواهد دیگران، او را تحقیر کنند. چگونه انسان مسلمان حاضر می شود روح و روانِ برادر دینی خود را آزرده سازد؟ به راستی، انسانی که شخصیت والا و روحی لطیف و پاک دارد، هرگز حاضر نیست به دیگران اهانت کند و آنان را بی ارزش و حقیر سازد. چنین کاری، مخالفت صریح با دستور پیامبر گرامی اسلام است که می فرمایند:

أَذَلُّ النّاسِ مَنْ اَهانَ النّاسَ.

خوارترین مردم کسی است که به مردم اهانت کند.

مزد کارگر:
بنابر وظیفه ی اخلاقی و انسانی، انسان باید حق کارگر را با احترام به او بپردازد و حتی اگر پرداخت مزد بدون تقاضای کارگر انجام گیرد، پسندیده تر است. بعضی افراد نه تنها پس از انجام کار، قدردانی نمی کنند، بلکه با منّت نهادن، حقوق کارگر را می پردازند که اسلام، این عمل را بسیار نکوهش کرده است. هم چنین بسیار شایسته است که اگر کارگری بیش از مقدار کارش، تلاش کرد و کار را به خوبی به پایان رساند، مزد بیشتری به او پرداخت شود. پرداخت مزد نیز باید در زودترین وقت ممکن انجام شود. پیامبر گرامی اسلام، دست کارگران را می بوسید و به آنان بسیار احترام می گذاشت. ایشان می فرمایند:

... اَعْطِ الاَْجیرَ حَقَّهُ قَبْلَ اَنْ یَحُفَّ عَرَقُهُ.

پیش از این که عرق کارگر خشک شود، حق او را بپردازید.

یاد کردن نیکی مردگان:
چون انسان معصوم نیست، خواه ناخواه در طول زندگی مرتکب اشتباه و خطا می شود. پس همه در پرونده ی اعمال خود، اعمال نیک و بد دارند. با این حال شایسته است پس از درگذشت آنان، اعمال خوب شان را بازگو کنیم و از بدی های آنان سخنی نگوییم؛ زیرا:

1. شاید خداوند، وی را به دلیل کارهای نیکش، آمرزیده باشد.

2. اینک او در گذشته است و زنده نیست تا از خود دفاع می کند.

3. این کار، بازماندگانش را بسیار ناراحت می کند.

4. در تعالیم اسلامی آمده است که از درگذشته گان به نیکی یاد کنیم.

پیامبر بزرگوار اسلام می فرمایند:

اُذکُروا محاسِنَ مَوْتاکُمْ وَ کُفُّوا عَنْ مَساویهِم.

نیکی های مردگان تان را یاد کنید و از بدی های شان چشم بپوشید.